Monday, February 05, 2018

Мэдлэг бол хүч

Шинжлэх ухаан бол хүн төрөлхтөний мэдлэгийн салшгүй хэсэг. 17-р зууны үеийн сэтгэгч Фрэнсис Бэкон "Мэдлэг бол хүч" (scientia est potentia) гэж хэдэнтээ хэлсэн байдаг юм. ШУ-г хөгжүүлсэн, эзэмшсэн үндэстэн хүчирхэг байдгийг бид 17-21-р зууны өрнө дахины хөгжлөөс хардаг. Египетийг байлдан эзэлсэн Наполеон ШУА-ийн эрдэмтдээ тэр чигээр нь дагуулан явж, Египет, түүн дотроо пирамид судлал, эртний бичээс судлалд үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг бид түүхээс мэднэ.
Хэд хоногийн өмнө хятадууд хүн дүрст бич буюу шимпанзег клонийн аргаар бүтээснээ дэлхий нийтэд зарлав. Түүнээс хоёр хоногийн дараа Япон улс гахайн бие дотор хүний таван цул эрхтэнг ургуулахыг зөвшөөрснөө зарлав. Биологийн ШУ-ны хөгжил хүн төрөлхтөний ёс суртахууны хилийн дээсийг алхахад ойрхон байна. Хүн төрөлхтөн "Бид юу нээж чадах вэ?" бус "Бид юуг хийхгүй байх ёстой вэ?" гэсэн асуултын өмнө ирлээ.
Монгол Улсын биологийн ШУ-ны хөгжилд миний бие санаа зовнино. Аль 1992 онд тархины мэдрэлийн эс нөхөн сэргээгдэж үүсч байдгийг баталчихсан атал манай биологийн сурах бичиг одоо хүртэл нөхөн сэргээгддэггүй хэмээн зааж байна. Нэр томъёо замбараагүй, сурах бичгийн төлөвлөлт муу. 9-р ангид үздэг нэг сэдэв 11-р ангид яг бахь байдгаараа копи пэйст хийгдээд номын хуудаснаа байх жишээтэй. Хэдэн жилийн өмнөх олимпиадын асуултыг харахад "...Монгол улсын бахархалт цэцэг нь аль вэ?", ...Сарьсан багваахайн нэгдүгээр хуруу тавдугаар хурууны хоорондох сарьсын тухай асуусан байх юм.
Биологи бол 21-р зууны Аж үйлдвэрийн 4-р хувьсгалын гол хөдөлгөгч хүчин салбар юм. Улс орнууд энэ чиглэлд их хөрөнгө хүч оруулж, "Мэдлэг бол хүч" гэсэн бодлогоо хэрэгжүүлж байна. Манай улсын биологийн боловсрол ерөнхий боловсролын түвшиндээ иймэрхүү л байна.

Thursday, January 25, 2018

Тархи судлал хөгжлийн гарц болох нь

Тархи судлал хөгжлийн гарц болох цаг ойр байна. Дамдиндорж багшийн лекцэд суугаад ингэж бодов.
Өндөр хөгжилтэй оронд тархи судлалын чиглэлээр их дээд сургууль дүүргэж, доктороо хамгаалаад ирсэн залуу судлаачид өнөөдөр Монгол улсын тархи судлалын чиглэлийг өнгөлж явна. Хулганаас мэдрэлийн эс, эс дотроос хэрэгтэй хэсгийг нь ялган аваад дэлхийн шинжлэх ухааны түвшинд судалгаа хийж байна. Мөн чихрийн шижин өвчний судалгааг монгол хүн дээр хийж, гормоны эмчилгээний түвшинд тодорхой үр дүнд хүрсэн гэх. Бахархах сэтгэл төрөв.
Хүний тархи 5 насандаа хэлбэр хэмжээний хувьд бүрэн хөгжиж, том хүнээс ялгарахгүй болдог ба 55 наснаас эхлээд нэлээд эрчтэй хөгширч эхэлдэг ажээ. Хорвоогийн жам юм даа. Гэвч идэвхитэй хөдөлгөөн, спорт, байнга шинийг сурах тэмүүлэл, сайн унших, хөгжим тоглох, зураг зурах, нийгмийн харилцаанд байнга оролцох гэсэн хүчин зүйлүүд тархины хөгшрөлтийг сааруулдаг юм байна. Тархины хөгжлөө биеийн хөгжил гүйцэж амжаагүй балчир насанд нь буюу бага сургуульд байхад дээрхи дадал хэвшлийг түлхүү олгох нь хамгийн оновчтой ажгуу.
Бага сургуулийн боловсрол мэдлэгийн хичээлд бус хөгжим, зураг, биеийн тамир гэх мэт мэдрэмжийн хичээлд илүү чиглэх ёстой нь тархи судлалын үр дүнгээс тодорхой харагдана. Тиймээс л тархи судлалын шинжлэх ухаан бодлого боловсруулах үндэс, хөгжлийн гарц болж байна.
Хүний тархи гэгч биеийн цусны эргэлтийн 15 хувь, хүчилтөрөгчийн хэрэгцээний 20 шахам хувийг дангаараа эзэгнэж, байнга суралцаж цочроохыг шаардаж байдаг эрхтэн ажээ. Наслахын хирээр тархи хөгширч хурд хүчээ алддаг боловч нас ахихын хирээр хүний үгийн сан баяжиж, сэтгэлгээ цэгцэрдэг болой. Настай хүний үгийг дуулахад ихийг ойлгож, ухаардаг нь тархины тасралтгүй хөгжилтэй холбоотой байнам.

Tuesday, January 23, 2018

Нөхөрсөг тооны тухай

Математикт гоо сайхан оршдог хэмээдэг. Гоо сайхныг хайвал хаа сайгүй л бий. Байгаль, хүний нийгмийн энд тэнд оршино. Гагцхүү хайж, олж харах нүд хэрэгтэй. Үүний тулд тодорхой хэмжээний боловсрол хэрэгтэй юм.
Нөхөрсөг тоо гэж байна аа. Хоорондоо учиргүй хайртай хос тоо. Хязгааргүй үргэлжлэх байгалийн буюу натурал тоон доторхи эхний нөхөрсөг тоо бол "284, 220" болой.
220-ийн өөрөөс бусад хуваагч нь 1, 2, 4, 5, 10, 11, 20, 22, 44, 55, 110 агаад нийлбэр нь 284. 284-ийн өөрөөс бусад хуваагч нь 1, 2, 4, 71, 142 агаад нийлбэр нь 220. Нөхөрсөг тоо гэдэг нь өөрөөс бусад хуваагчийн нийлбэр нь нөгөө хос тоотойгоо тэнцүү байдаг тоог хэлнэ.
Ийм хос тоо оршдогийг алдарт Пифагор нээсэн гэдэг. Түүний дараа хүн төрөлхтөн нөхөрсөг тоо хэд хэдийг олжээ. Байгальд ийм гайхамшиг оршино гэдэг далд орших гоо сайхан юм.
Харин хүн төрөлхтөний өмнө дараах асуулт одоо ч байдаг ажээ. "Нөхөрсөг тоо хязгааргүй орших уу?"
Жич: Нөхөрсөг тоог танилцуулсан номыг надад санал болгосон 16-р үеийн төгсөгч шавь Намуундаа талархлаа илэрхийлье.

Tuesday, January 02, 2018

Нүсэрийг бус төсөрийг эрхэмлэх ухаан

Үсгийн тиг буюу фонт (шрифт)-ийн талаар хэсэгхэн эргэцүүлэв. Миний дуртай зохиолч Шионо Нанамигийн "Ромчуудын туульс" хэмээх номд ч энэ тухай бичсэн буй. 
Ном барлан хэвлэх технологийг Гутенберг бий болгосноос хойш 20 гаруйхан жилийн дараа сэргэн мандалтын Итали оронд шинжлэх ухааны ном хэвлэл олноор хэвлэгдэх болжээ. Тухайн үед угалзруулсан хээ мэт готик гэгдэх үсгийн тиг голлож байсан тул ном далбайсан том юм болдог байв. Харин Венец хотын Алдо Мануцио (1449-1515) хэмээх эр үсгийн тигийг өөрчилж, хээ угалзын элементийг хассанаар ном авсаархан болж, биедээ авч явахад эвтэй болжээ. Энэ нь ном хэвлэлд том эргэлтийг авчрав. Алдогийн боловсруулсан тиг одоо ч өөрчлөгдөөгүй, улсынхаа нэрээр Italic хэмээн нэрлэгдэж, компьютерийн "фонт" хэсэгт байдаг юм. "Нүсэр бус төсөр"-ийг эрхэмлэх нь агуу эргэлт, өөрчлөлтийг авчирдаг ажээ.

Wednesday, September 06, 2017

Японы хүүхдийн дуу -2

Хэд хоногийн өмнө Энхжаргал багшийнхаа хөгжмийн сурах бичгийн талаар дурдаж, "Ямааны захидал" хэмээх япон дууг орчуулан тавьсан билээ. Манайд хүүхдийн үйл явдал сайтай хөөрхөн дуу үгүйлэгдэх болсныг багш сурах бичгээ бичих явцад яс махаараа мэдэрснээ надад өгүүлж байсан юм. Ах дүү Шерманы зохиосон "Бяцхан дэлхий" хэмээх Уолт Диснейн дуу Энхжаргалын сурах бичигт бий. Орчуулах гэж ёстой шар махаа хатаасан даа. Утгыг нь бариад орчуулчихаар үгийн урт ноотны хэмжээтэйгээ таарахгүй тул ноот нэмэх, хасах шаардлагатай болно. Утгыг нь баримтлаад шинээр үг зохиоё гэхээр хүүхдийн шүлэг бичдэг хүн ховордсон байх жишээтэй. Энэ жил нэгдүгээр ангид 74 мянга орчим хүүхэд элсэн оржээ. Энэ нь өнгөрсөн оноос бараг 11 мянгаар илүү
тоо. Өсөн нэмэгдсээр буй хүүхдүүдийн хэрэгцээг хангах шүлэг дуу хэрэгтэй байна даа. Өнөө орой Японы хүүхдийн зохиолч Сатоо Ёшими-гийн 1960 онд олны хүртээл болгосон "Эргүүлийн нохой" хэмээх дууг орчууллаа. Утгыг барьсан тул ая дан мэдээж таарахгүй. Гэхдээ бяцхан багачуудад ийм дуу сайхан таарна даа.

Эргүүлийн нохой

Муужгай муужгай
Гэр чинь хаана вэ гэхэд
Гэрээ ч мэдэхгүй юм
Нэрээ ч мэдэхгүй юм
Мяу мяу мяу мяу
Мяу мяу мяу мяу
Мэгшээд л зогсоно муужгай.
Эргүүлийн нохой аргаа бараад
Хав хав хав хав
Хав хав хав хав

Муужгай муужгай
Муужгайн гэр хаана вэ гэж
Хэрээнээс асуулаа мэддэггүй
Болжмороос асуулаа мэддэггүй
Мяу мяу мяу мяу
Мяу мяу мяу мяу
Мэгшээд л зогсоно муужгай.
Эргүүлийн нохой аргаа бараад
Хав хав хав хав
Хав хав хав хав

まいごのまいごの こねこちゃん
あなたのおうちは どこですか
おうちをきいても わからない
なまえをきいても わからない
にゃんにゃん にゃにゃん
にゃんにゃん にゃにゃん
ないてばかりいる こねこちゃん
いぬのおまわりさん
こまってしまって
わんわん わわん
わんわん わわん

まいごのまいごの こねこちゃん
このこのおうちは どこですか
からすにきいても わからない
すずめにきいても わからない
にゃんにゃん にゃにゃん
にゃんにゃん にゃにゃん
ないてばかりいる こねこちゃん
いぬのおまわりさん
こまってしまって
わんわん わわん
わんわん わわん

Sunday, September 03, 2017

Японы хүүхдийн дуу

Энхжаргал багш хөгжмийн хичээлийн сурах бичгээ хэвлүүлж, энэ жилээс Шинэ Монгол сургуулийн 1, 2, 3, 4-р ангиудад хэрэглэхээр бэлтгэл ажлаа базаав. Сурах бичгийг бичих, хянах явцыг хөндлөнгөөс харж, зарим нэг саналаа өгөхийн сацуу Энхжаргал багштай ярилцаж байхдаа манай улсад хүүхдэд зориулсан хөөрхөн үйл явдалтай дуу үнэхээр хомс гэдгийг мэдэрсэн билээ. Тэгээд Японы хүүхдийн дууны зохиолч Мадо Мичиогийн "Ямааны захидал" хэмээх дууг монголчилъё гэж бодсоор
өнөөдрийг хүргэжээ. Би шүлэг оролддоггүй хүн. Тиймээс утгыг нь л тодруулахыг зорив. Мэргэн дүү нар япон эхээс нь харж ая данг тааруулбал сайн байна. Хамгийн гол нь энэ дуу нэг хөөрхөн хошин өнгөтэй, хүүхдийн сэтгэхүйд таарсан аястай байгаа юм.

Ямааны захидал

Цагаан ямаанаас захиа ирлээ.
Хар ямаа уншилгүй идэж орхилоо.
Аргагүйдсэндээ захиа бичлээ.
Анд минь захиандаа юу гэж бичээ вэ?

Хар ямаанаас захиа ирлээ
Цагаан ямаа уншилгүй идэж орхилоо.
Аргагүйдсэндээ захиа бичлээ.
Анд минь захиандаа юу гэж бичээ вэ?

しろやぎさんから おてがみ ついた
くろやぎさんたら よまずに たべた
しかたがないので おてがみ かいた
さっきの てがみの ごようじ なあに

くろやぎさんから おてがみ ついた
しろやぎさんたら よまずに たべた
しかたがないので おてがみ かいた
さっきの てがみの ごようじ なあに

Wednesday, June 21, 2017

Харри Харлоугийн алдарт туршилт

Америкийн сэтгэл судлаач Харри Харлоугийн 1950-аад онд хийсэн алдартай туршилт бидэнд ихийг өгүүлнэ. Дөнгөж мэндэлсэн сармагчинг эхээс нь салган торонд тусгаарлаж, төмөр утсаар хэрж хийгээд угж бэхэлсэн нэг "ээж", модоор зангидаад үс нөмөргөж сармагчин төрхөнд оруулсан нэ "ээж"-ийг тус тус хийн тавьж өсгөхөд нялх моньш хоол өгдөггүй сармагчин төрхтэй ээж дээрээ очиж дэргэд нь байж торнидог нь ажиглагджээ. Хоёр ээжийг ойртуулан тавиад үзэхэд үстэй ээж дээрээ авирч гараад төмөр утсан "ээж"-ийнхээ угжийг хөхөж байв. Шаардлагатай идэш тэжээлийг зохих ёсоор өгч, ингэж өсгөсөн сармагчингуудыг том болохоор нь ижил сүрэгт нь нийлүүлэхэд тэд хэт аймхай дорой, аль эсвэл хэт хатуу харгис загнаж, сүрэгтэй огт нийлж чадахгүй зожиг, "хүмүүжил"-гүй нэгэн болсон байжээ.
Хүүхдийг гэр бүлийн дотор хайраар дутаалгүй өсгөх нь хангалуун амьдралд мөнгөөр дутаалгүй өсгөснөөс илүү чухал болохыг туршилт харуулна.