Wednesday, September 06, 2017

Японы хүүхдийн дуу -2

Хэд хоногийн өмнө Энхжаргал багшийнхаа хөгжмийн сурах бичгийн талаар дурдаж, "Ямааны захидал" хэмээх япон дууг орчуулан тавьсан билээ. Манайд хүүхдийн үйл явдал сайтай хөөрхөн дуу үгүйлэгдэх болсныг багш сурах бичгээ бичих явцад яс махаараа мэдэрснээ надад өгүүлж байсан юм. Ах дүү Шерманы зохиосон "Бяцхан дэлхий" хэмээх Уолт Диснейн дуу Энхжаргалын сурах бичигт бий. Орчуулах гэж ёстой шар махаа хатаасан даа. Утгыг нь бариад орчуулчихаар үгийн урт ноотны хэмжээтэйгээ таарахгүй тул ноот нэмэх, хасах шаардлагатай болно. Утгыг нь баримтлаад шинээр үг зохиоё гэхээр хүүхдийн шүлэг бичдэг хүн ховордсон байх жишээтэй. Энэ жил нэгдүгээр ангид 74 мянга орчим хүүхэд элсэн оржээ. Энэ нь өнгөрсөн оноос бараг 11 мянгаар илүү
тоо. Өсөн нэмэгдсээр буй хүүхдүүдийн хэрэгцээг хангах шүлэг дуу хэрэгтэй байна даа. Өнөө орой Японы хүүхдийн зохиолч Сатоо Ёшими-гийн 1960 онд олны хүртээл болгосон "Эргүүлийн нохой" хэмээх дууг орчууллаа. Утгыг барьсан тул ая дан мэдээж таарахгүй. Гэхдээ бяцхан багачуудад ийм дуу сайхан таарна даа.

Эргүүлийн нохой

Муужгай муужгай
Гэр чинь хаана вэ гэхэд
Гэрээ ч мэдэхгүй юм
Нэрээ ч мэдэхгүй юм
Мяу мяу мяу мяу
Мяу мяу мяу мяу
Мэгшээд л зогсоно муужгай.
Эргүүлийн нохой аргаа бараад
Хав хав хав хав
Хав хав хав хав

Муужгай муужгай
Муужгайн гэр хаана вэ гэж
Хэрээнээс асуулаа мэддэггүй
Болжмороос асуулаа мэддэггүй
Мяу мяу мяу мяу
Мяу мяу мяу мяу
Мэгшээд л зогсоно муужгай.
Эргүүлийн нохой аргаа бараад
Хав хав хав хав
Хав хав хав хав

まいごのまいごの こねこちゃん
あなたのおうちは どこですか
おうちをきいても わからない
なまえをきいても わからない
にゃんにゃん にゃにゃん
にゃんにゃん にゃにゃん
ないてばかりいる こねこちゃん
いぬのおまわりさん
こまってしまって
わんわん わわん
わんわん わわん

まいごのまいごの こねこちゃん
このこのおうちは どこですか
からすにきいても わからない
すずめにきいても わからない
にゃんにゃん にゃにゃん
にゃんにゃん にゃにゃん
ないてばかりいる こねこちゃん
いぬのおまわりさん
こまってしまって
わんわん わわん
わんわん わわん

Sunday, September 03, 2017

Японы хүүхдийн дуу

Энхжаргал багш хөгжмийн хичээлийн сурах бичгээ хэвлүүлж, энэ жилээс Шинэ Монгол сургуулийн 1, 2, 3, 4-р ангиудад хэрэглэхээр бэлтгэл ажлаа базаав. Сурах бичгийг бичих, хянах явцыг хөндлөнгөөс харж, зарим нэг саналаа өгөхийн сацуу Энхжаргал багштай ярилцаж байхдаа манай улсад хүүхдэд зориулсан хөөрхөн үйл явдалтай дуу үнэхээр хомс гэдгийг мэдэрсэн билээ. Тэгээд Японы хүүхдийн дууны зохиолч Мадо Мичиогийн "Ямааны захидал" хэмээх дууг монголчилъё гэж бодсоор
өнөөдрийг хүргэжээ. Би шүлэг оролддоггүй хүн. Тиймээс утгыг нь л тодруулахыг зорив. Мэргэн дүү нар япон эхээс нь харж ая данг тааруулбал сайн байна. Хамгийн гол нь энэ дуу нэг хөөрхөн хошин өнгөтэй, хүүхдийн сэтгэхүйд таарсан аястай байгаа юм.

Ямааны захидал

Цагаан ямаанаас захиа ирлээ.
Хар ямаа уншилгүй идэж орхилоо.
Аргагүйдсэндээ захиа бичлээ.
Анд минь захиандаа юу гэж бичээ вэ?

Хар ямаанаас захиа ирлээ
Цагаан ямаа уншилгүй идэж орхилоо.
Аргагүйдсэндээ захиа бичлээ.
Анд минь захиандаа юу гэж бичээ вэ?

しろやぎさんから おてがみ ついた
くろやぎさんたら よまずに たべた
しかたがないので おてがみ かいた
さっきの てがみの ごようじ なあに

くろやぎさんから おてがみ ついた
しろやぎさんたら よまずに たべた
しかたがないので おてがみ かいた
さっきの てがみの ごようじ なあに

Wednesday, June 21, 2017

Харри Харлоугийн алдарт туршилт

Америкийн сэтгэл судлаач Харри Харлоугийн 1950-аад онд хийсэн алдартай туршилт бидэнд ихийг өгүүлнэ. Дөнгөж мэндэлсэн сармагчинг эхээс нь салган торонд тусгаарлаж, төмөр утсаар хэрж хийгээд угж бэхэлсэн нэг "ээж", модоор зангидаад үс нөмөргөж сармагчин төрхөнд оруулсан нэ "ээж"-ийг тус тус хийн тавьж өсгөхөд нялх моньш хоол өгдөггүй сармагчин төрхтэй ээж дээрээ очиж дэргэд нь байж торнидог нь ажиглагджээ. Хоёр ээжийг ойртуулан тавиад үзэхэд үстэй ээж дээрээ авирч гараад төмөр утсан "ээж"-ийнхээ угжийг хөхөж байв. Шаардлагатай идэш тэжээлийг зохих ёсоор өгч, ингэж өсгөсөн сармагчингуудыг том болохоор нь ижил сүрэгт нь нийлүүлэхэд тэд хэт аймхай дорой, аль эсвэл хэт хатуу харгис загнаж, сүрэгтэй огт нийлж чадахгүй зожиг, "хүмүүжил"-гүй нэгэн болсон байжээ.
Хүүхдийг гэр бүлийн дотор хайраар дутаалгүй өсгөх нь хангалуун амьдралд мөнгөөр дутаалгүй өсгөснөөс илүү чухал болохыг туршилт харуулна.

Monday, June 19, 2017

Хэлний тухай зарим бодол


Унгарт явна. Дунай мөрөн дөлгөөхөн урсаж, Буд, Пест хоёр хотыг салгаж, бас нийлүүлнэ. Дунд нь "а” эгшиг жийрэглээд л Будапест болгоно. Аялан явахад бодол хөвөрч, бодлоо тэмдэглэх гэж би өөрөө яарнам.

Хурлын завсар зайгаар доктор Yuval Nova Harari –ийн “Sapiens- A Brief History of Humankind” 2014 номыг олж аваад уншиж байна. Тэгээд хэдэн сарын өмнө нэгэн андтайгаа нэр томъёоны талаар санал солилцсоноо санав.
Доктор Харари тэмдэглэхдээ, “13.5 миллиард жилийн өмнө их дэлбэрэлтээр матер, энерги, орон зай, цаг хугацаа үүссэн агаад орчлонгийн энэхүү тулгуур үзэгдлийн түүхийг физик хэмээн нэрлэдэг. 300 мянган жилийн дараа матери, энерги атом хэмээх нарийн бүтэцтэй нэгдэлд орж, атом нь молекул болон нэгдэв. Атом, молекул болон эдгээрийн харилцан үйлчлэлийн түүхийг хими гэнэ. 3.8 мянган жилийн өмнө дэлхий хэмээх гариг дээр тодорхой молекулууд нэгдэн томорч, нарийн бүтэцтэй организмийг үүсгэв. Организмийн түүхийг биологи гэнэ.” гэжээ. Энд дурдсан “физик, хими, биологи” хэмээх латин гаралтай нэр томъёоны тухайд ийм бодол төрлөө. 

Япон хэлээр физикийг 物理 гэж, химийг 化学 гэж, биологийг 生物学 гэж тус тус хөрвүүлнэ. Физик нь “Биетийн жам ёс”, хими нь “Хувилахуйн ухаан”, биологи нь “Амьд биетийн ухаан” гэж тус тус үгчлэн орчуулагдана. Орчуулаад хармагц эдгээр том шинжлэх ухааны хөвөөнд ирсэн бяцхан оюун ухаанд шууд л бууж байгаа юм. Бид дэлхийн даяар хэрэглэдэг латин гаралтай нэр томъёог мэдээж цаашид ч хэрэглэх боловч хажуугаар нь бас нэг иймэрхүү маягаар орчуулаад хүүхдэд хэлээд байвал тэдний мэдлэгийг цэгцлэхэд тун ч хэрэг болох мэт. Эс тэгвэл физикийн баахан бодлого боддог атлаа чухам “физик” гэж юу вэ гэдгийг ойлгодоггүй хүн гарсаар л байх болно. Модыг хараад ойг харахгүй байна гэдэг ийм л юмыг хэлдэг байх.

Хэлнээс тусдаа мэдлэг үл оршино. Мэдлэг хэлээр илэрч, хэл мэдлэгийг бүтээнэ. Мэдлэгийг хэлнээс салгах ямар ч боломжгүй. Тиймээс хүн хэлээр дамжин мэдлэгт суралцдаг. Суралцахуй нь явцуу утгаар мэдлэгийг эзэмшихэд өргөн утгаараа эрдмийг олж авахад чиглэнэ. Хэлээрээ цэгцтэй сэтгэж бичих нь амжилттай суралцахын үндэс. Өөрөөр хэлбэл, мэдлэг оршдог хэлийг сайтар эзэмших нь суралцахуйн үндэс болно. Тэгэхээр хүн нэгдүгээрт эх хэл, хоёрдугаарт бусад гадаад хэлийг эзэмшсэнээр мэдлэгээс суралцах, цэгцлэх, бүтээх хамгийн гол хэрэгслийг өөртөө олж авдаг байна. Орчин цагийн мэдлэгийг өөртөө шингээсэн хэл бүрт бичгийн хэл буй. Бичгийн хэлийг төгс эзэмшвэл мэдлэгийн ертөнцийн түлхүүр залуу оюунтны гарт ормуй.

Monday, May 29, 2017

Окада Хидэхиро гуай таалал төгсчээ.

Японы нэртэй түүхч Окада Хидэхиро гуайг өөд болсныг өнөөдөр дууллаа. Окада гуай Монголын түүх бичлэгээс дэлхийн түүх бичлэг эхэлнэ гэсэн санааг анх дэвшүүлснээрээ түүхийн шинжлэх ухаанд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан томхон түүхч байсан юм. Тэрбээр "Дэлхийн түүх мэндэлсэн нь" хэмээх цомхон боловч чанарлаг бүтээлээ орчуулах эрхийг өчүүхэн надад олгож, өмнөх үг бичин ирүүлж байсан нь саяхан шиг л санагдана. 
Хорвоо мөнх бус. Дэлхийн монгол судлалд жин дарах бүтээлээрээ монгол түмэнд ихээхэн тус хүргэсэн эрдэмтэн ийнхүү бурхны оронд заларчээ. Ум сайн амгалан болог.


Окада гуай нэрд гарсан олон бүтээл туурвиснаас Монгол, Хятад, Японы түүхээр бичсэн голлох бүтээлээс дурдвал, “Дэлхийн түүх мэндэлсэн нь” (1992), “Чингис хаан” (1994), “Түүх гэж юу вэ?” (2001), “Монголын эзэнт гүрний мандал буурал” (2001. Монгол хэлнээ орчуулагдсан), “Монголын эзэнт гүрнээс Чин гүрэн хүртэл” (2010), “Энх-Амгалан хааны захидлууд” (1979), “Тайваний хувь заяа” (1996), “Хятадын соёл иргэншлийн түүх” (2004), “Хятадыг хэн бүтээсэн бэ?” (2005), "Хэцүүхэн хөрш Хятад" (монгол хэлнээ орчуулагдсан), “Ва улс” (1977), “Японы түүх мэндэлсэн нь” (1994) зэрэг болно. Мөн Саган Сэцэний “Эрдэнийн товч”-ийг 2004 онд япон хэлнээ хөрвүүлжээ. 1957 онд 26 насандаа Японы Академийн шагналыг манж судлалын бүтээлээрээ хүртсэнээс гадна 1999 онд АНУ-ын Индианагийн Их сургуулийн Алтай судлалын шагналыг авчээ. Мөн 2008 онд түүний монгол судлалд оруулсан хувь нэмрийг өндрөөр үнэлэн манай Засгийн газраас “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ.

Tuesday, April 25, 2017

Солонгосын хойгийн нөхцөл байдал

Зүүн Азийн хэмжээнд өнөөдөр олон улсын байдал тайван бус байна. Өнөөдөр Хойд Солонгосын цэргийн баярын өдөр. Тус улс цөмийн зэвсэгтэй болсноо дэлхийд тунхаглаж, олон улсын эдийн засгийн хориг арга хэмжээнд орсныг бид бүгд мэднэ. Гэвч тэд түүнээс ч хойш цөмийн туршилтаа эрчимжүүлж, тээвэрлэгч пуужингийн туршилтыг ээлж дараалан явуулж цэргийн хүчээ зарласаар ирэв. АНУ үүнд шийдвэртэй цохилт өгөх, шууд шахалт үзүүлэх зорилгоор Япон тэнгист цөмийн хөдөлгүүрт онгоц зөөвөрлөгчөө дагалдах флотын хамт орууллаа. Ким Жон Үний нуувчийг олсноо ч өчигдөр зарлав. Хэрэв ойрын хэд хоногт Хойд Солонгосын талаас пуужин турших гэх мэт цэргийн үйл ажиллагаа хийхгүй бол нэг хэсэгтээ тайван цаг үргэлжлэх болов уу. Эс тэгвэл байдал хэцүүднэ. Хойд Солонгосын сонин телевизийн хэрэглэж буй үг хэллэг ч аймаар. "Америкийн төмрийн хог болсон онгоц тээвэрлэгчээс айх юм алга", "Японы арлыг бүхэлд нь живүүлнэ", "Америкчууд аа, цөмийн цохилтод бэлэн байгаарай" гэх мэт.
Хойд Солонгосын хамгийн том ивээгч улс Хятад цөмийн зэвсгийн програмыг нь дэмжихгүй буйгаа илэрхийлснээс гадна сүүлийн үед зогсоохыг шууд шаардах болов. Хойдуудыг цөмийн туршилт хийсэн тохиолдолд Америкийн цэргийн цохилтыг ч дуугүй өнгөрөөхөө тохирсон бололтой.
Энхтайвныг бүгд хүснэ. Харин энхтайвныг тогтооход хүн төрөлхитөний үе үеийн хүчин чармайлт хамгаас чухал юм. Шинэ Монгол сургуулийн үзэл санааны сүүлийн хэсэгт "...энхтайвныг эрхэмлэсэн Монгол улсыг цогцлоосу." гэсэн үг бий. Хойч үе минь энхтайван хөгжил цэцэглэлийг зуу зуун жилээр бадраах болтугай.

Sunday, January 29, 2017

Цайны тухай

Бүтэн сайны өглөө сүүтэй цай чанаад сууж байхдаа 2016 онд Ш.Эгшиг, С.Сүхбаатар, Д.Гэрэлтөв, Ё.Бадрал нарын хамтран бүтээсэн “Цайны зам” бүтээлээс уншиж, цайны тухай мэддэг зүйлээ цэгцлэнгээ дараах бэсрэг өгүүллийг бичлээ.  

Цайны эх орон бол Хятад. Хятадууд цайны ид шидийг эртнээс мэдэж, цай үйлдвэрлэлийг төрийн хяналтад хатуу чанга барьж иржээ. Хятадтай хийсэн худалдаанаас бусад улс орнууд их хэмжээний алдагдал хүлээж ирсэн нь энэхүү цайтай холбоотой. Худалдааны төлбөрт их хэмжээний алт, мөнгийг Хятадад цутгаж оронд нь дэлхийн хаана ч тарьж ургуулж чадаагүй цайны бутнаас л авдаг навчийг худалдан авахад хүрдэг болохоор тэр. Цай өөрөө хар, цагаан, шар, ногоон, бор, улаан гээд олон өнгөтэй, төрөл бүрийн амттай боловч энэ нь нэг л зүйлийн бутнаас гаргаж авдаг агаад хуурах, жигнэх, исгэх зэрэг олон аргаас хамаарч олон янз байдалтай болдог ажээ.  

Хятадаас цайны бутыг эвтэйхэн салгаж чадсан хүмүүс бол япончууд. Тэд 8-р зуунд буддизмын лам нараар дамжуулан цайны бутыг олж аван тарималжуулсан юм. Эхэндээ япончууд монголчууд эдүгээ хүртэл өргөн дэлгэр хэрэглэдэг шиг хэвд оруулан шахсан туо-ча-г хэрэглэдэг байв. Харин 12-р зуунд Японд зэн буддизм дэлгэрснээр ногоон цайг өргөн дэлгэр уух болжээ. Өрнө дахин цайны амтанд орж, дэлхийн хүчирхэг гүрэн болсон англичууд цайг өргөн дэлгэр хэрэглэх болсон үед хилээ хаачихсан, гадаад худалдаа эрхэлдэггүй байсан тул Японоос цайны бут гадагш гарсангүй. 

Хятадууд цай ургадаг нутагт гадаад иргэнийг оруулдаггүй, цай үйлдвэрлэх технологийг байнга нуусаар ирсэн учир англичууд хар, ногоон цай үнэндээ нэг л зүйлийн Camellia sinensis хэмээх бутны навч гэдгийг 1840-өөд он гарч байж мэдсэн гэдэг. Роберт Форчүүн хэмээх ботаникийн мэргэжилтэн 1844 онд Хятадын цай тариалдаг хориотой нутагт нууцаар нэвтрэн орсон тухай сонирхолтой түүхийг Laura C.Martin "Tea-The Drink That Changed the World", Tuttle Publishing, 2007 хэмээх номоос харж болно. Роберт хятад хэлийг богино хугацаанд төгс сурч, манж маягаар гэзэг тавин хятад хүн болон зүс хувилгаад цайны нутагт нэвтрэн орж, ботаникийн нарийн судалгаа хийсэн төдийгүй 1848, 1853 онуудад дахин очиж, цайны үрийг хулгайгаар авч, 20 мянган бутыг Английн колони Энэтхэгт илгээснээр алдарт Даржээлин цай үүсчээ. 1880-аад он гэхэд Энэтхэгийн Ассам нутаг дахь цайны үйлдвэрлэл Хятадыг хэдийн давж, зах зээлээ олсон байв. 

Одоо бидэнтэй арай ойр цайны тухай өгүүлье. Хятадын Пү-ар буюу бор цай богшоод ирэхээрээ хар өнгөтэй болдог. Би андуураагүй бол туйвантай цай гэж ч нэрлэх нь бий. Хийдэг технологи нь их өвөрмөц. Олон жилийн настай цайны бутнаас навчийг түүн тусгай бактериар исгэсний дараа хуурч болгодог. Алс замд зөөх зорилгоор хэв оруулан нягтруулан шахсаныг нь монголчууд Төвдөөс дамжуулан хунз хунзаар нь тэмээн жингээр оруулж ирдэг байжээ. Бор цайнаас гадна бидний өвөг дээдэс Туо-ча буюу хар, ногоон цайг нийлүүлэн хуурч, цайны шинэ навч хийн исгэж, хэвэнд шахсан цайг өргөн дэлгэр хэрэглэдэг байжээ. Уг цайг монголчууд Хятадаас зөөж, Орост хүртэл экспортолдог болсноор цайны зам хэмээн нэрлэгдсэн Азийн эх газрын худалдааны нэг томоохон маршрут үүссэн түүхтэй. Оросын хаанд цайг анх хүргүүлж, амтыг нь мэдүүлсэн хүн бол Хотгойдын Алтан хаан Омбо-Эрдэнэ болохыг түүх бидэнд өгүүлдэг. 

19-р зууны сүүл үед Шотландын наймаачин Жэймс Марр гэдэг хүн Гүржид анх цайны бут оруулж тарималжуулсныг социализмын үеэс бид ууж дассан гүрж ногоон цайгаараа дамжуулан мэдэх болсон билээ. Гүрж цай хэдийгээр ногоон цай гэх тодотголтой ч өнөөгийн япон, солонгос, хятадын уудаг ногоон цайнаас тэс ондоо агаад дээр дурдсан туо-ча-тай адил зүйл гэдгийг бид мэдэх болжээ. 

"Цайны зам"-ын судалгааг тууштай үргэлжлүүлж бидний гар дээр сайхан бүтээл тавьж өгсөн анд Дашдооровын Гэрэлтөв болон Ш.Эгшиг багш, номыг бүтээхэд оролцсон бүх хүмүүст талархлаа илэрхийлье.